Cùng với những chuyển biến của xã hội, Tết nay cũng có nhiều đổi khác so với Tết xưa, đặt ra vấn đề cần bảo tồn những giá trị văn hóa trong ngày Tết.

Tết Nguyên đán là dịp lễ lớn nhất trong năm của người Việt. Từ Tết được đọc chệch từ chữ “Tiết”, là thời điểm đánh dấu sự chuyển giao từ năm cũ sang năm mới. Ngày Tết cổ truyền của Việt Nam gắn liền với nền kinh tế nông nghiệp, đây cũng chính là khoảng thời gian nông nhàn, thư thái nhất trong năm. Cũng chính bởi vậy mà xưa kia dân gian có câu: “Tháng Giêng là tháng ăn chơi”. Sau Tết, từ nông thôn ra thành thị sẽ có hàng loạt các lễ hội lớn nhỏ khác nhau.

Không chỉ là thời gian rảnh rỗi, để nghỉ ngơi sau những ngày bận rộn trong năm, Tết còn là dịp để gia đình sum họp, con cháu nhớ về tổ tiên. Đúng ngày 23 tháng Chạp khi con cháu đi tảo mộ thắp hương mời ông bà về ăn Tết, lúc này Tết như một cầu nối âm dương, để cả con cháu và gia tiên cùng sum họp và công việc sắm tết được bắt đầu.

Tôi sinh đầu thập niên 1970, lớn lên ở làng quê. Những ngày Tết đối với chúng tôi hồi đó đều đáng mong chờ, háo hức và chộn rộn nhất trong năm. Một phần vì ngày Tết bọn trẻ con được vui chơi thỏa thích, có quần áo mới, được lon ton theo chân bố mẹ đi chúc tụng bên nội bên ngoại, được chơi pháo…

Chúng tôi hầu như ăn cơm độn khoai, sắn quanh năm nên ngày Tết, thú thực, sẽ được ăn vài món tuy cũng dân dã thôi nhưng vô cùng đã miệng. Tôi nhớ đêm giao thừa, thanh niên thường đi “hái hoa dân chủ”, mấy chị em líu díu trên đường làng tối om, nhiều gia đình không có đồng hồ, cứ đoán bừa khoảnh khắc giao thừa. Ngày Tết qua nhanh, bọn trẻ con đều tiếc ngẩn ngơ.

Tôi nghĩ, Tết ở làng quê ngày trước có rất nhiều điều ấn tượng mà giờ nhớ lại, tôi thấy rõ nhất là sự tươm tất. Tươm tất từ nhà cửa, ăn mặc, đi lại, nói năng cho đến cỗ bàn, nghi lễ. Tươm tất trong cả những mong ước, hi vọng về no ấm, đủ đầy.

Cho dù ngày thường mọi thứ đều rối tung, lộn xộn, thậm chí bừa bãi, nhưng ở quê ngày Tết, mọi nhà mọi người đều cố gắng tươm tất. Mất sự tươm tất thì ngày Tết sẽ trở nên xuềnh xoàng như bao ngày thường.

Mấy năm gần đây, khi đã trải nghiệm một chút ngày Tết của hiện tại, tôi thấy người ta chờ đợi sự an lành, an toàn hơn mọi điều khác. Sự tươm tất vì thế mà nhạt dần đi, nhiều thứ vội vã, cuống cuồng và hời hợt thay thế. Càng như vậy, người ta càng mong Tết an toàn, ở nông thôn lẫn thành thị.

Xưa,  ăn Tết, chơi Tết

Tết truyền thống của người Việt xưa bao giờ cũng có “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ –  Cây nêu tràng pháo bánh chưng xanh”. Nói về ngày Tết truyền thống xưa, một số cụ cao tuổi kể Tết bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp. Trước ngày này, mọi gia đình đều đi lấy đất, nặn ông đầu rau mới để thay trong ngày ông Công ông Táo. Cũng bắt đầu từ ngày này, nhà nào cũng tất bật chuẩn bị cho mấy ngày Tết.

Chiều 30 Tết, mọi nhà đều có nồi bánh chưng luộc để dâng lên tổ tiên vào phút giao thừa. Những gia đình có trẻ nhỏ, có khi còn gói riêng những chiếc bánh nhỏ cho con trẻ khỏi háo hức. Nhớ Tết xưa là nhớ đến cái mùi hăng hăng đến cay xè khóe mắt của khói củi gộc luộc bánh chưng. Lửa trong bếp lúc nào cũng đỏ rực, cháy bập bùng. Dăm viên gạch cũ xếp chồng lên nhau theo kiểu kiềng 3 chân là thành cái bếp luộc bánh chưng Tết. Xưa kia nồi bánh chưng như trung tâm của các hoạt động ngày Tết.

 Tết nay

Tết ngày nay không còn như ngày trước nữa, bởi có lẽ thời gian đã làm mai một, phai mờ đi nhiều giá trị đặc trưng của quá khứ. Tết ngày xưa là dịp được hội ngộ với bà con, bạn bè đã lâu không gặp, để rồi tay bắt mặt mừng, cùng ngồi xuống, hàn huyên kể cho nhau nghe về một năm đã qua. Thời của ông bà, bố mẹ chúng tôi, nhắc đến Tết là nhắc đến tiếng pháo nổ đôm đốp giòn tan trước cửa nhà nhà ngày đầu năm, nhắc đến những lúc cả nhà cùng nhau gói bánh, ngồi canh bếp lửa và hàn huyên đủ thứ chuyện bên nồi bánh chưng. Tuy một vài trong những đặc trưng Tết này đã không còn nhưng mỗi khi nhắc lại, không một ai là không bồi hồi nhung nhớ về một thời đã qua. Háo hức nhất vẫn là lũ trẻ con chúng mình. Chỉ khi Tết đến, mới có lý do chính đáng để xin bố mẹ sắm đồ mới, được đi du xuân, thăm chúc Tết họ hàng cùng bố mẹ và nhận những bao lì xì mừng tuổi đỏ chót.

Tết ngày nay dường như lũ trẻ mất hẳn niềm vui hóng Tết bởi đã được ăn ngon mặc đẹp quanh năm, nếu có cũng chỉ là mong Tết để được nghỉ học đi du lịch. Những bao lì xì, những bộ đồ mới vẫn khiến chúng háo hức, tuy nhiên mức độ cũng giảm đáng kể bởi các em không còn thiếu thốn như xưa. Tết nay chỉ ở vùng nông thôn còn tự làm bánh, nếu ở thành phố cũng không còn mấy gia đình tự làm bánh chưng nữa mà chủ yếu là đi mua ngoài hàng, vừa tiện lại có nhiều mẫu mã lựa chọn. Ngày nay, muốn chúc tết ai, người ta chỉ cần cầm chiếc điện thoại di động lên, nói qua loa vài câu, hay nhắn vài dòng tin là đã làm xong “nhiệm vụ” lễ nghĩa. Không còn phải đến tận nhà, trực tiếp nói câu chúc như ngày xưa nữa. Tết nay không chỉ ngược xuôi những chuyến đi về của công nhân, sinh viên về quê ăn Tết mà còn là những chuyến đi xa của những người dư giả như món quà tự thưởng cho bản thân sau một năm học tập và làm việc căng thẳng.

Chí Tuệ