Sự tình cờ trong cuộc sống đôi khi đem đến cho con người ta nhiều điều thú vị hơn là sự sắp đặt. Có nhà văn từng nói như thế và chiến tranh là một hiện tượng như vậy. Sự tàn khốc và nỗi đau do chiến tranh gây ra không thể là sự tình cờ, mà là hệ quả tất yếu của sự sắp đặt. Văn học nói chung, văn học về đề tài người lính và chiến tranh cách mạng nói riêng đã phản ánh rất sinh động điều này. Sở dĩ đặt vấn đề như thế là bởi vì, mới đây, trên trang điện tử Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tình cờ tôi bắt gặp bài thơ “Bóng mẹ trong quầng lửa” của tác giả Nguyễn Minh Khiêm. Sự bắt gặp tình cờ này đã bất ngờ mang đến cho tôi những cảm nhận thú vị và tươi mới về thơ hôm nay.

 Có thể nói, đây là bài thơ viết khá thành công về đề tài người lính và chiến tranh cách mạng. Kỷ niệm, hay nói đúng hơn là nỗi ám ảnh chiến tranh được tác giả tái hiện khá tinh tế và rõ nét bằng cả âm thanh và hình ảnh ngay từ tên gọi và những câu mở đầu của bài thơ: “Bom lại chuyển rung ở phía quê nhà/Nơi cánh cửa chờ con không đêm nào mẹ chốt/Nơi quết trầu quện dày hông cột”. Bối cảnh bài thơ là nơi chiến trường ác liệt và khoảng lặng hiếm hoi giữa trận chiến, người chiến sĩ chưa kịp định thần để mường tượng điều gì thì đã lại bàng hoàng, âu lo khi thấy tiếng bom giặc như sấm rền vọng về từ phía quê nhà, nơi có người mẹ đã bao đêm không chốt cửa, khắc khoải ngóng trông, lặng thầm tính số ngày xa con bằng những quết trầu cứ dày thêm bên hông của cây cột nhà. Hiếm có nơi nào trên trái đất này ranh giới giữa hậu phương và tiền tuyến lại mỏng manh, nhiều khi hòa làm một như vậy! Trong khi người lính đang phải đối mặt với sự tàn khốc của chiến tranh nơi chiến trường thì phía quê nhà tưởng chừng yên ả ấy bom thù vẫn hằng ngày hằng giờ trút xuống, gieo bao đau thương cho cả những người ở hậu phương, trong đó có những bà mẹ của người chiến sĩ: “Chúng thả bom xuống chỗ mẹ thường ra kiếm củi dưới gốc cây/Cầu khấn gió rung xuống từng chiếc lá”.

Sự tàn khốc của chiến tranh không chỉ gây nên nỗi thương đau hiển hiện dễ dàng nhận ra bằng mắt thường trên da thịt con người, mà sự chia xa bởi chiến tranh cũng là nỗi mất mát âm thầm rất đáng kể mà người mẹ ở hậu phương và người lính nơi chiến trường phải chịu đựng: “Mẹ vắng con phải nhờ cục đá/Kéo cây cần múc nước thổi cơm”. Nếu không có chiến tranh thì làm gì có cảnh: “Đêm không ngủ mẹ ra bờ sân đứng/Tiếng quạt mo đập rát canh thâu!”. Tác giả bài thơ “Bóng mẹ trong quầng lửa” đã diễn đạt khá thành công sự so sánh này bằng các câu rất giàu hình ảnh về một căn nhà dột mà người mẹ chiến sĩ phải dùng chiếc mo cau che tạm đợi ngày con trai từ chiến trường về lợp lại: “Vầng trăng sứt chỗ viên ngói vỡ/Mẹ cắt mo giắt lại cho tròn”. Đến đây, tôi chợt nhớ tới căn nhà cũng của một người lính trở về sau chiến tranh trong bài thơ “Ngày hòa bình đầu tiên” của Nhà thơ Phùng Khắc Bắc: “Anh về lại ngôi nhà mình/Sau mười năm chiến tranh/Mẹ đón anh buổi bình minh nhập nhoạng/Cơn mưa đón anh buổi hừng đông chạng vạng/Nhà dột/Chỗ nằm chỉ còn đủ độ dài giữa hai chiếc cột/Chiều rộng bằng khuôn chiếc tăng/Ngày xưa/Chỗ ướt mẹ nằm/Sau mười năm chiến tranh/ Vẫn chỗ nằm mẹ đứng”. Sự hi sinh thầm lặng của người mẹ chiến sĩ nơi hậu phương trong những năm tháng đất nước có chiến tranh là như thế đó.

Mảnh vườn nhà là nơi lưu giữ biết bao kỷ niệm tuổi ấu thơ của mỗi con người, nhất là người lính trước lúc cầm súng lên đường đi chiến đấu. Người mẹ mỗi khi nhớ mong con đang ở nơi chiến trường thường ra ngắm mảnh vườn, coi đó là cách để mình nguôi ngoai phần nào nỗi nhớ đứa con xa. Đó được xem như biểu hiện đặc trưng, sâu nặng nhất về tình cảm của những người ở hậu phương đối với người lính nơi chiến trường. Thấu hiểu điều này, dù đang phải đối mặt với bao hy sinh gian khổ nơi chiến trường ác liệt, giữa mịt mù khói lửa đạn bom, người lính vẫn tìm được cách động viên, an ủi mẹ hãy yên lòng đợi ngày chiến thắng con về bằng những câu đầy chất biểu cảm: “Con là hoa quả chín trong vườn/Mẹ quờ tay chỗ nào cũng thấy”. Đây không chỉ là lời động viên, an ủi mẹ của người lính từ nơi chiến trường ác liệt mà còn là sự mường tượng, cảm nhận tinh tế chỉ có ở người mẹ tuổi dù đã cao, mắt mờ chân chậm về tình mẫu từ đối với đứa con yêu quý của mình mỗi khi đứng trước mảnh vườn lặng thầm ngắm nhìn cỏ cây hoa lá.

Cánh đồng làng và dáng hình người mẹ với “áo nâu nón lá”, sớm chiều tảo tần, một nắng hai sương trên những thửa ruộng mỗi năm hai vụ chiêm mùa là hình ảnh bình dị và sâu đậm nhất của hậu phương, quê nhà luôn hằn sâu trong ký ức và chực trào dâng trong lòng người lính nơi chiến trường bằng nỗi nhớ thương da diết đối với người mẹ đang ngày ngày tựa cửa đau đáu ngóng trông con: “Con biết mẹ vẫn gánh mùa đông ra ruộng cấy/Hoàng hôn còng dị dạng dưới bàn chân/Cối giã trầu giúp mẹ bão tan/Nắm lá cúc tần đỡ mẹ ngày trái gió”.

Nếu như tình mẫu tử được coi là thứ tình cảm đặc biệt thì tình cảm người mẹ và người con nơi chiến trường là thứ tình cảm đặc biệt nhất. Tình cảm đặc biệt nhất ấy được tác giả bài thơ diễn tả rất thành công bằng những câu thơ ẩn chứa bao ước mơ sum họp cùng những hoài niệm về một thời ấu thơ của người lính, đọc lên ai cũng cảm thấy xúc động đến nao lòng: “Nếu một ngày mẹ thấy trời ập tối/Chiếc ba lô mang hình bóng con về/Bục cửa nhà ta con vẫn băm chặt đẽo cù/Từ rạ rơm tuổi thơ con lại ùa ra quanh mẹ”.

Sợi dây tình cảm nối dài từ hậu phương đến tiền tuyến và ngược lại được ví như một thứ vũ khí và nguồn sức mạnh để chúng ta chiến thắng quân thù. Thực tiễn là như thế và văn học-nghệ thuật đã khái quát, diễn tả rất thành công điều này. Nếu hình ảnh người mẹ Củ Chi kiên cường đào hầm đánh giặc được Nhà thơ Dương Hương Ly khắc họa bằng những câu đanh thép và đầy hào sảng trong bài thơ “Đất quê ta mênh mông” như: “Nơi hầm tối lại là nơi sáng nhất/Nơi con tìm ra sức mạnh Việt Nam” thì trong bài thơ “Bóng mẹ trong quầng lửa”, tác giả đã nhìn ra cả một con đường, hay đúng hơn là một chiến hào trong tưởng tượng nối dài hậu phương và tiền tuyến bằng những câu đầy ẩn dụ ở khổ cuối bài thơ: “Chúng biết chiến hào các con sâu về từng ngõ nhỏ/Nên mẹ ơi rơm rạ cũng bom rền/Con nhận ra bóng mẹ trong quầng lửa/Phía quê nhà từ ngõ nhỏ hiện lên”.

Chiến đã qua lâu, nhưng dấu ấn những năm tháng hào hùng kháng chiến của cả dân tộc vẫn ghi lại đầy đủ trong tâm trí bao lớp người và trong các tác phẩm văn học-nghệ thuật về đề tài người lính và chiến tranh cách mạng. Chất thơ của một thời hào hùng ấy dường như đã được kết tinh đầy đủ nhất trong hình tượng người mẹ. Bài thơ “Bóng mẹ trong quầng lửa” của tác giả Nguyễn Minh Khiêm là một ví dụ. Cái hay của bài thơ chính là ở tình cảm xúc động và giản dị.

                                                            HOÀNG GIA KHÁNH

                                      Trung tâm Phát thanh và Truyền hình Quân đội

                                                          Số 2, Lý Nam Đế, Hà Nội

Dưới đây là toàn văn bài thơ:

Bóng mẹ trong quầng lửa

 

Bom lại chuyển rung ở phía quê nhà

nơi cánh cửa chờ con không đêm nào mẹ chốt

nơi quết trầu quện dày hông cột

mướp quềnh quàng leo khắp vườn đay

 

Chúng thả bom xuống chỗ mẹ thường ra kiếm củi dưới gốc cây

cầu khấn gió rung xuống từng chiếc lá

mẹ vắng con phải nhờ cục đá

kéo cây cần múc nước thổi cơm

   

Chúng thả bom xuống nắm rạ gầy giữ lửa qua đêm

gạch ấp bếp như mẹ gà ấp trứng

đêm không ngủ mẹ ra bờ sân đứng

tiếng quạt mo đập rát canh thâu!

 

Chiến tranh leo thang chỉ mới bắt đầu

mẹ ơi mẹ, làng còn nhiều đưa tiễn

nhiều bữa cơm làng ta còn nghẹn

nhiều bữa cơm bỏ đũa nửa chừng

hạt gạo chia không chỉ bốn năm phần

có thể đình làng sẽ nhiều thêm hương khói

 

Nếu một ngày

mẹ thấy trời ập tối

chiếc ba lô mang hình bóng con về

xin bóng mẹ gầy đừng đổ xuống ngõ quê

trang nhật kí này làm sao nâng mẹ dậy

 

Bếp đừng ướt, nước mắt già đừng chảy

chiều đừng giăng thêm ngõ vắng sương mù

bục cửa nhà ta con vẫn băm chặt đẽo cù

từ rạ rơm tuổi thơ con lại ùa ra quanh mẹ

 

Vầng trăng sứt chỗ viên ngói vỡ

mẹ cắt mo giắt lại cho tròn

con là hoa quả chín trong vườn

mẹ quờ tay chỗ nào cũng thấy

 

Con biết mẹ vẫn gánh mùa đông ra ruộng cấy

hoàng hôn còng dị dạng dưới bàn chân

cối giã trầu giúp mẹ bão tan

nắm lá cúc tần đỡ mẹ ngày trái gió

 

Chúng biết chiến hào các con sâu về từng ngõ nhỏ

nên mẹ ơi rơm rạ cũng bom rền

con nhận ra bóng mẹ trong quầng lửa

phía quê nhà từ ngõ nhỏ hiện lên.