Tối ngày 1/6/1945, một đơn vị vũ trang của tỉnh cùng với tự vệ Hoàng Vân do đồng chí Lương Văn Đài và đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh chỉ huy, bố trí lực lượng, triển khai kế hoạch chiến đấu. Bốn trung đội do đồng chí Đài trực tiếp chỉ huy đã tiến thẳng vào cổng huyện do tri huyện mở sẵn đón. Toàn bộ lính trong huyện nộp vũ khí đầu hàng. Ta tập trung tri huyện, nha lại, binh lính nghe đồng chí chỉ huy giải thích chính sách của Việt Minh, sau đó ta đốt toàn bộ sổ sách tài liệu, thu 30 súng. Riêng lục sự Liễn (phụ trách việc binh, quân sự của huyện trong chính quyền cũ) bị ta xử tử hình tại chỗ (đâm chết, đặt lên chõng, chất giấy tờ lên người và đốt) vì tội phản động, làm tay sai đắc lực cho Nhật, ngoan cố chống phá cách mạng, gây nhiều tội ác với nhân dân, đồng thời san bằng huyện đường, chấm dứt vĩnh viễn chính quyền của chế độ phong kiến thực dân và phát xít ở huyện Hiệp Hòa.

 

Cùng đêm 1/6/1945, sau khi lấy xong huyện Hiệp Hòa, lực lượng võ trang thừa thắng tiến sang đánh đồn Trị Cụ, dọc đường lại được bổ sung 10 tự vệ của ấp Ba Huyện. Trận chiến đấu xảy ra gay go quyết liệt. Ta đã chiếm được khu nhà văn phòng và nhiều chiến lợi phẩm, dồn địch vào một khu vực. Địch lợi dụng công sự kiên cố chống trả điên cuồng. Đồng chí Thắng, một tự vệ rất dũng cảm sông lên đặt mìn vào chân lô cốt địch bị hy sinh. Gần sáng ta rút quân khỏi đồn Trại Cụ. Trận này tuy ta chưa làm chủ trận địa, nhưng đã thể hiện tinh thần chiến đấu rất cao, gây cho địch ở đây hoang mang khiếp sợ.

 

Đêm 3/6/1945, ta tiến đánh đồn Chã thuộc huyện Phổ Yên. Trong đồn có 40 lính bảo an do đội Bẹ khét tiếng gian ác chỉ huy. Tự vệ Hoàng Vân phối hợp với đơn vị vũ trang của tỉnh và tự vệ Tiên Thù (Phổ Yên) biên chế thành 5 trung đội, chia làm hai mũi tiến công. Khoảng 2 giờ sáng ngày 4/6/1945 các mũi bí mật tiếp cận trận địa và bắt liên lạc với cơ sở nội ứng trong đồn. Mũi chính diện bí mật xông vào giết chết đội Bẹ, đồng thời nổi hiệu xung phong. Địch hoàn toàn bất ngờ, không kịp chống cự, đã hạ vũ khí đầu hàng. Ta thu được 40 súng, nhiều đạn dược và quân dụng, hàng trăm tấn thóc và trâu bò được chia cho nông dân. Hôm sau thống đốc Thái Nguyên là Cung Đình Vận đem lính về đàn áp phong trào cách mạng ở đây và giải vây cho đồn Chã, nhưng trước sức mạnh của tự vệ và quần chúng địch đã phải kéo quân đi nơi khác.

 

Cuối tháng 6/1945, Ban cán sự Đảng Bắc Giang đã thành lập hai trung đội tự vệ chiến đấu tập trung, trang bị vũ khí tốt. Một trung đội ở Hiệp Hòa, một trung đội ở Phú Bình. Cả hai trung đội có nhiệm vụ tác chiến đánh địch và huấn luyện cho các đội tự vệ ở địa phương, giữ gìn an ninh, bảo vệ chính quyền cách mạng. Trung đội trự vệ ở Hiệp Hòa đã phối hợp với tự vệ Yên Thế đánh chiếm huyện lỵ Yên Thế, đánh đồn Bố Hạ, phục kích đánh địch ở bến đò Phượng Đô (Phú Bình).

 

Ngày 12/7/1945, Ban cán sự Đảng tỉnh tổ chức một cuộc mít tinh, tuần hành lớn tại chân núi IA (thuộc xã Hòa Sơn) để biểu dương lực lượng cách mạng. Hàng vạn dân ba huyện Hiệp Hòa, Phổ Yên, Phú Bình mang theo vũ khí, cờ đỏ sao vàng, khẩu hiệu biểu ngữ, hàng ngũ chỉnh tề tạo thành dòng người dài tới 4-5 km, rầm rập tiến về địa điểm mít tinh. Nổi bật là những khẩu hiệu: “Không nộp xu thuế, một hạt thóc cho Nhật”, “Không đi phu, đi lính cho Nhật”, “Đả đảo phát xít Nhật”, “Việt Nam hoàn toàn độc lập”. Một cuộc biểu tình lớn chưa từng thấy trên đất Hiệp Hòa từ trước tới nay. Các đồng chí cán bộ chỉ huy quân sự đều đeo súng ngắn. Chiến sĩ mang súng, dây lưng có hai bao đạn, hai quả lựu đạn, quân phục màu nâu đồng loạt. Tự vệ các xã phần lớn mang kiếm, mã tấu, giáo mác. Cả biển người chăm chú nghe đồng chí Lê Quang Đạo phát biểu: “Thưa toàn thể đồng bào, đồng chí! Vận nước đã đến, chúng ta phải làm cách mạng để cho dân tộc được giải phóng, đồng bào được tự do …”. Sau đó đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh lên phát động quần chúng tham gia phong trào kháng Nhật cứu nước, chuẩn bị lực lượng cùng cả nước đánh đuổi Nhật – Tây. Các đơn vị vũ trang của tỉnh, của huyện và tự vệ các xã biểu dương lực lượng thao tác động tác quân sự cho nhân dân xem trong tiếng hò reo, cổ vũ vang cả một vùng. Quần chúng ai cũng sung sướng tin rằng “Việt Minh cướp chính quyền đến nơi rồi, nhất định không phải nộp thuế cho địch nữa …” (hồi ký của đồng chí Nguyễn Trọng Tỉnh).

 

Trước khí thế cách mạng đang dâng cao, bọn địch ở đồn Hà Châu bị cô lập, hoảng sợ rút cả về huyện lỵ Phú Bình. Ở đồn Trị Cụ bọn lính mới điều về thấy tình thế không thể giữ nổi đã bỏ đồn tháo chạy về tỉnh. Hiệp hòa đã hoàn toàn giải phóng, là huyện được gải phóng sớm nhất trong hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang. Một phần huyện Phổ Yên và Phú Bình cũng được giải phóng. Khu an toàn Hiệp Hòa – Phổ Yên – Phú Bình trở thành khu căn cứ địa vững chắc, là chỗ dựa cho phong trào cách mạng cuả tỉnh Bắc Giang, nam phần Thái Nguyên và các vùng lân cận.

 

Sau khi Hiệp Hòa được giải phóng, chính quyền địch từ thôn xã đến tỉnh hoang mang, dao động, nhiều nơi chính quyền địch tê liệt tan rã từng mảng. Tình hình trên cho phép đảng bộ Bắc Giang phát động quần chúng khởi nghĩa giành chính quyền các phủ huyện, tiến tới tổng khởi nghĩa giành chính quyền tỉnh.

 

Được sự chỉ đạo của Ban cán sự Đảng tỉnh, hai đội tự vệ vũ trang xuất phát từ xã Mai Đình vượt sông Cầu sang huyện Yên Phong (tỉnh Bắc Ninh) và huyện Đa Phúc (tỉnh Phúc Yên) tham gia khởi nghĩa cướp chính quyền thắng lợi. Đội đi Yên Phong do do đồng chí Đinh Văn Vân chỉ huy, có 30 người. Đội đi Đa Phúc do đồng chí Phạm Yên và nữ đồng chí Thuận (Thái Bảo) chỉ huy.

 

Ngày 13/8/1945 Nhật đầu hàng đồng minh không điều kiện và Hội nghị toàn quốc của Đảng quyết định phải kịp thời lãnh đạo toàn dân khởi nghĩa giành chính quyền. Một vinh dự lớn đối với nhân dân Hiệp Hòa lúc này là được cử 6 đại biểu đi dự Đại hội quốc dân ở Tân Trào (Tuyên Quang) ngày 16/8/1945. Đại hội thông qua mệnh lệnh khởi nghĩa của tổng bộ Việt Minh, cử ra Ủy ban dân tộc giải phóng Việt Nam (tức Chính phủ lâm thời của nước Việt Nam ) do cụ Hồ Chí Minh làm chủ tịch.

 

Ngày 18/8/1945, thị xã Phủ Lạng Thương và toàn tỉnh Bắc Giang được giải phóng.

 

 

Hiephoa.net trích đăng và Tiêu đề của BBT