Chất lượng đại biểu HĐND quyết định hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử địa phương, nhưng thực tiễn nhiều nhiệm kỳ qua cho thấy, có một số đại biểu có năng lực, trình độ nhưng vì trách nhiệm với các trọng trách khác mà chưa toàn tâm, toàn ý với hoạt động của HĐND nên không hoàn thành nhiệm vụ đại biểu, ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử địa phương.

Thực tế trong nhiệm kỳ qua và trước đây, nhiều đại biểu HĐND ý thức trách nhiệm rất cao: luôn giữ gìn phẩm chất, đạo đức, uy tín của người đại biểu; gương mẫu chấp hành và tích cực tuyên truyền, vận động nhân dân thực hiện tốt các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước và nghị quyết HĐND; tham gia đầy đủ các hoạt động của HĐND như TXCT, các kỳ họp, phiên họp của HĐND và dự các kỳ họp HĐND cấp dưới nơi ứng cử; chủ động thu thập thông tin để tham gia phát biểu, chất vấn trong các kỳ họp; tích cực nghiên cứu, nắm chắc các chủ trương đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; nắm bắt kịp thời tình hình địa phương nơi ứng cử để trực tiếp giải thích, đối thoại với dân tại các buổi TXCT; đi sâu, đi sát cơ sở nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của quần chúng nhân dân nơi ứng cử để đề xuất với các cơ quan liên quan giải quyết… Tuy nhiên cũng còn một số đại biểu chưa chủ động sắp xếp công việc, thời gian để tham dự đầy đủ các buổi TXCT, các kỳ họp của HĐND. Có đại biểu từ đầu nhiệm kỳ đến hết nhiệm kỳ chưa tham gia phát biểu hay chất vấn. Có đại biểu HĐND tỉnh, huyện rất ít về dự họp HĐND cấp dưới nơi ứng cử do bận công việc, thậm chí có đại biểu thiếu gương mẫu trong việc chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước… Trong số đó có cả những đại biểu năng lực hạn chế và cũng có cả đại biểu có năng lực nhưng lại thiếu tâm huyết, ý thức trách nhiệm.

Nguyên nhân chủ yếu là do đa số những đại biểu đó nặng về công việc chuyên môn, chưa toàn tâm, toàn ý vớái hoạt động của hđnd. Thứ nữa là do Luật chưa quy định chế tài cụ thể đối với các đại biểu vi phạm nên dù vắng mặt vài kỳ họp, vắng mặt vài buổi TXCT thì cũng không bị đưa ra kiểm điểm, có chăng thì tại các kỳ họp Thường trực HĐND chỉ nhắc nhở chung. Bởi vậy có đại biểu vắng nhiều lần trong các kỳ họp hay tại các buổi TXCT không có lý do nhưng không bị phê bình, kiểm điểm nên lần sau lại… vắng.

Luật Tổ chức HĐND và UBND đã quy định: đại biểu HĐND nào không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân thì tùy mức độ vi phạm mà bị HĐND hoặc cử tri bãi nhiệm; nếu đại biểu bị truy cứu trách nhiệm hình sự thì bị Thường trực HĐND tạm đình chỉ làm nhiệm vụ đại biểu; nếu đại biểu bị tòa án kết án phạm tội và bản án đã có hiệu lực pháp luật thì đương nhiên mất quyền đại biểu. Như vậy, luật không quy định hình thức kỷ luật đại biểu nên trong quá trình thực hiện khó xử lý đối với các trường hợp vi phạm như thiếu tinh thần trách nhiệm, không làm tròn nhiệm vụ đại biểu, vắng liên tục tại nhiều kỳ họp, không tham gia TXCT, thảo luận, chất vấn tại nhiều kỳ họp… Mặt khác, Luật cũng đã quy định đại biểu HĐND nào không còn xứng đáng với sự tín nhiệm của nhân dân thì tùy mức độ sai phạm bị HĐND hoặc cử tri bãi nhiệm. Vấn đề ở đây là rất khó xác định mức độ sai phạm như thế nào.

Thực tế đã có những trường hợp đại biểu HĐND thiếu tinh thần trách nhiệm trong hoạt động nhưng chưa đến mức phải đưa ra HĐND bãi miễn, nhưng hình thức kỷ luật thì luật không quy định mà vẫn để lại làm nhiệm vụ đại biểu thì thấy không yên tâm nên Thường trực HĐND ở đơn vị đó đã xử lý bằng cách xin ý kiến UBMTTQ cùng cấp đưa ra HĐND miễn nhiệm. Tất nhiên việc miễn nhiệm như vậy là chưa đúng luật, nhưng dẫu sao đó cũng là một cách giải quyết tế nhị để đưa vị đại biểu đó ra khỏi HĐND. Cũng có nơi có cách làm hay như cứ sau mỗi kỳ họp thì tổ chức họp nội bộ HĐND để kiểm điểm, nhắc nhở chung về trách nhiệm, ý thức của các đại biểu, ai vắng mặt trong các lần TXCT trước kỳ họp, không tham gia phát biểu, không dự họp HĐND đều được nêu tên cụ thể để rút kinh nghiệm. Cách làm như vậy cũng rất có hiệu quả nhưng lại ít nơi làm và luật, quy chế cũng chưa quy định. Có nơi duy trì sinh hoạt tổ đều đặn thường xuyên hàng quý nên số đại biểu thiếu ý thức trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình ngày càng ít đi.

Ngoài ra, còn có những trường hợp đại biểu HĐND là cán bộ, công chức nhà nước vi phạm kỷ luật buộc thôi việc, cách chức hoặc tạm đình chỉ công tác thì HĐND cũng khó có biện pháp để xử lý, vì đây là một vấn đề mà luật và quy chế chưa quy định. Nên chăng, luật hoặc quy chế hoạt động của HĐND cần có quy định cụ thể mức độ sai phạm và hình thức kỷ luật, không nói chung chung, khó thực hiện lại khiến một số it đại biểu “đến hẹn lại lên” không tích cực hoạt động, thấy nghỉ một vài phiên họp cũng không sao…     

Để góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của HĐND, thiết nghĩ cần sớm nghiên cứu, sửa đổi bổ sung Luật Tổ chức HĐND và UBND, Quy chế hoạt động của HĐND, quy định rõ các tiêu chí và hình thức xử lý vi phạm của đại biểu, kể cả hình thức khen thưởng. Như vậy sẽ nâng cao ý thức trách nhiệm của các đại biểu, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của cơ quan dân cử địa phương.

Ông Vũ văn Giang TT HĐND huyện,  phát biểu tham luận trao đổi kinh nghiệm tại hội nghị do Thường trực HĐND tỉnh tổ chức