Chẳng phải đến bây giờ ta mới nói đến những giá trị tư tưởng tình cảm cùng tác dụng và hiệu quả của thơ ca đối với đời sống xã hội. Đặc biệt đối với thơ ca cách mạng thời kỳ 1930- 1945 được ra đời và trưởng thành cùng với phong trào cách mạng do Đảng lãnh đạo. Những vần thơ gắn liền với Đảng, với phong trào vận động cách mạng của Đảng. Đó là “những vần thơ bom đạn phá cường quyền” (Sóng Hồng) góp phần vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, giải phóng đất nước khỏi ách ngoại xâm.

Nhà cách mạng lớn Trường Chinh- với bút danh Sóng Hồng- trong lời tựa tập thơ của mình khẳng định: “Ở đâu có phong trào cách mạng, ở đó có thơ ca cách mạng. Thơ với cách mạng không thể tách rời”. Có thể nói việc sưu tầm nghiên cứu thơ ca cách mạng ở các cơ sở cách mạng chính là góp phần vào việc tìm hiểu về phong trào cách mạng ở địa phương, cơ sở. Những giá trị văn hoá phi vật thể này được lưu truyền ở các cơ sở cách mạng chính là “nhân chứng lịch sử” về tác dụng và hiệu quả của văn học cách mạng.

Bắc Giang là quê hương có truyền thống yêu nước, truyền thống văn hoá văn nghệ từ lâu đời. Đặc biệt, trong lịch sử dân tộc, nói đến các phong trào chống thực dân Pháp xâm lược thời kỳ trước khi có Đảng thì không thể không nhắc tới người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám và cuộc khởi nghĩa Yên Thế trên quê hương Bắc Giang. Tiếp nối truyền thống yêu nước ấy, Bắc Giang cũng là nơi sớm tiếp thu được ánh sáng chủ nghĩa Mác- Lê Nin và sớm có những con người ưu tú của Đảng, của cách mạng. Từ sau những năm 20 của thế kỷ XX, đi theo con đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc, phong trào cách mạng ở các cơ sở trong tỉnh đã từng bước phát triển và ngày càng được mở rộng. Tuy nhiên, đáng tiếc là chỉ trong một thời gian không lâu, trước và sau ngày thành lập Đảng cộng sản Việt Nam (3/2/1930), cùng với nhiều Đảng bộ ở nhiều nơi, Đảng bộ Bắc Giang cũng bị bọn thực dân Pháp khủng bố nặng nề. Có thể nói, đó là những năm tháng khó khăn và thử thách lớn với phong trào cách mạng ở tỉnh ta. Cho đến những năm 1936-1939, nhất là những năm 1941 trở đi, phong trào cách mạng trong tỉnh mới phát triển mạnh mẽ. Bắc Giang nhiều năm liền là ATK (an toàn khu) của Trung ương và Xứ uỷ, là nhịp cầu nối liền phong trào cách mạng ở Thủ đô với chiến khu Việt Bắc. Nhiều cơ sở cách mạng ở Xuân Biều, Trung Định, Vân Xuyên, Vạn Thạch…(huyện Hiệp hoà), Yên Lý, Đồng Điều, Đại Hoá (huyện Tân Yên); Hương Gián (Yên Dũng); Bừng (Lạng Giang)…thực sự là “buồng mẹ, buồng tim”, nơi nuôi dưỡng các chiến sĩ cách mạng của Đảng về hoạt động. Điều cần khẳng định là những cơ sở cách mạng ấy, phong trào cách mạng được nhân lên, phong trào rộng lớn. Thơ ca cũng từ những cơ sở cách mạng ấy cũng được nhân lên, phát triển cùng với phong trào. Thơ ca thời kỳ này chính là hành động cách mạng của Đảng. Dường như nhà thi sĩ và người chiến sĩ cách mạng đã làm một nhiệm vụ nhằm mục đích xây dựng và phát triển phong trào cách mạng, đấu tranh chống kẻ thù xâm lược. Tác giả của những vần thơ ca cách mạng là những chiến sĩ cộng sản trực tiếp hoạt động và lãnh đạo phong trào cách mạng ở địa phương và của quần chúng nhân dân ở chính những cơ sở cách mạng ấy. Vì thế, ta dễ thấy những bài thơ tuyên truyền vận động cách mạng của các nhà cách mạng Sóng Hồng, Xuân Thuỷ, Lê Đức Thọ…xuất hiện ở nhiều cơ sở cách mạng ở tỉnh ta không phải là ngẫu nhiên. Hơn nữa,một số cơ sơ cách mạng ở Bắc Giang cũng là nơi Trung ương và Xứ uỷ đặt cơ quan in ấn xuất bản tài liệu cách mạng, báo chí cách mạng nên thơ ca có điều kiện được tuyên truyền sâu rộng tại các cơ sở.

Về nội dung thơ ca cách mạng thời kỳ này phản ánh hiện thực của quê hương, đất nước dưới ách thống trị của Pháp, Nhật:

Nhà ta ở giặc đem đốt cháy

Trâu bò ta chúng lấy mang đi

Tan hoang cơ nghiệp còn chi

Hởi đời ai có yêu gì sói lang…

(Uất hận làng ta)

Hay:

Giặc Tây là bọn giết người, cướp cơm

Trồng đay trồng cả ruộng chùa

Đóng quân đóng cả nhà thờ nhà thương

…

Trăm đưa bóp lại trăm thằng nặn

Nào Tây thu thuế nặng càng cao

Nào quan mọt nào cuờng hào

Xúm nhau để hút máu đào dân đen

(Dưới cờ cách mạng)

Ở bài thơ ca cách mạng nào cũng nói đến tội ác kẻ thù, lên án chính sách tàn bạo của bọn xâm lược và lũ tay sai. Những câu thơ kể tả nỗi thống khổ của nhân dân luôn trào lên sự uất hận đòi giái phóng. Vì thế, khi tuyên truyền vận động đoàn kết, đấu tranh giành lợi quyền…

Một dây đoàn kết nên ghi dạ

Hai chữ hy sinh nhớ để lòng

Vác búa phá tan xiềng áp bức

Vung liềm cắt đứt mối thù chung

(Dân nghèo đứng lên)

Hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng, cùng biểu tuợng búa liềm là hình ảnh luôn xuất hiện trong thơ ca cách mạng như hiện thân về Đảng, về Tổ quốc thân yêu. Đó là ngọn cờ giải phóng:

Dân nghèo ta hãy đứng lên

Con đường giải phóng chớ nên ngại ngùng

Kìa kìa trông ngọn cờ hồng

Rõ ràng biểu hiện công- nông búa liềm

(Con đường giải phóng)

Hoặc:

Trên vuông cờ đỏ vẽ hình chi

Huy hiệu Việt minh đó chứ gì

Quyết chiến phá tan bầy phát xít

Sao vàng hướng đạo chẳng còn nghi

(Cờ đỏ)

Truyền thống yêu nước của tiền nhân trong lịch sử, trong đó người anh hùng dân tộc Hoàng Hoa Thám- Đề Thám: “Ba mươi năm giữ núi rừng; Danh ông Đề Thám lẫy lừng trời Nam” là niềm tự hào với mỗi người dân Bắc Giang:

Anh hùng cứu quốc từ xưa

Thét lên một tiếng bây giờ còn vang

Gương nghĩa liệt có Hoàng Hoa Thám…

Cũng mong giành lại chính quyền

Gươm thiêng cắt đứt dây xiềng cứu dân…

(Bài ca Việt Minh)

Hoặc:

Vùng Bắc Giang trước có Đề Dương

Trí cũng toan khai thác vũ cường

Bị thất bại chỉ vì phường phản quốc…

 

Có thể khẳng định thơ ca cách mạng là tiếng kèn kêu gọi và tập hợp quần chúng dưới sự lãnh đạo của Đảng, vùng lên đánh đổ đế quốc sài lang, giải phóng đất nước. Sức mạnh của thơ ca cách mạng thời kỳ 1930- 1945 thực sự là “bom đạn phá cường quyền” như nhà thơ Sóng Hồng đã khẳng định.

Việc sưu tầm thơ ca cách mạng ở Bắc Giang – di sản văn hoá đặc biệt, để từ đó nghiên cứu, bảo tồn và quảng bá là việc làm quan trọng và cấp thiết, nhằm góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và cách mạng trong nhân dân- đặc biệt là với thế hệ trẻ trên quê hương Bắc Giang hôm nay.

Trần Thái

*Những câu thơ trên được trích trong tập  ” Hiệp Hoà- vùng quê cách mạng “, UBND huyện Hiệp Hoà, xuất bản 1985.