Tết nguyên đán sắp đến, rứt khoát phải qua ngày tiẽn ông công, ông táo về trời tấu trình với Ngọc Hoàng chuyện của nhân gian trong một năm qua. Tục tiễn ông táo về trời có nhiều truyền thuyết quen thuộc với nhiều người và nhiều thế hệ. Việc tiễn Táo Quân về trời, khắp từ bắc chí nam đều gắn với một phong tục đẹp, đó là tục phóng sinh cá chép hoặc chim làm phương tiện.

Cứ vào dịp 23 tháng chạp gọi ngày là ngày tết ông công ông táo, nhân gian tiễn Táo Quân về trầu giời. Lễ cúng thường có đồ ăn, hoa quả tuỳ theo gia chủ, nhưng phải có một con cá chép, hoặc chim nhỏ. Sau khi cúng lễ xong, thường gặp rất nhiều người mang cá chép nhỏ trong xô, chậu, hay túi nilon ra thả ở ao hồ, sông suối thẻ. Còn một số vùng quê, nhất là ở miền nam thường thả chim về với tự nhiên.

Tục lệ này được gọi là tục phóng sinh-Một phong tục đẹp có sức sống ngàn năm vẫn giữ nguyên giá trị. Tục phóng sinh không biết do ai sáng tạo ra, từ bao giờ và phát triển như thế nào ? Nhưng người xưa đã có tư tưởng rất nhân văn về góc độ đối xử với thiên nhiên, cái nôi đã sinh ra nhân loại. Mỗi cá nhân được sinh ra nuôi lớn và trưởng thành đều do thiên nhiên ban tặng, gia đình và xã hội cưu mang. Trong gia đình và xã hội, cá nhân ấy phải có nghĩa vụ đáp đề bằng công lao, trí tuệ và sự nghiệp. Nhưng còn thiên nhiên, bà mẹ lớn của thế gian, con người chỉ biết lấy đi chưa hề nghĩ tới đáp lại.

Dân số ngày càng đông, thì sức nặng đè lên mẹ đất, mẹ thiên nhiên ngày càng tăng. Sự bóc lột thiên nhiên làm thoả mãn nhu cầu, thoả mãn lòng tham ngày một lớn, đã dẫn nhân loại đối mặt với rất nhiều thảm hoạ do sự biến đổi khí hậu toàn cầu. Đó chính là sự nổi giận của thiên nhiên như: Bão lụt, đói khát, dịch bệnh…v.v.. xảy ra ở cấp độ khu vực và toàn cầu. Đến khi rừng đã hết thì mới nhớ đến rừng, phục hồi bằng cách đào những gốc cây to hàng trăm năm tuổi còn sót lại ở trên rừng vốn đã nghèo kiệt mang về đồng bằng, thành phố làm cây cảnh, làm vườn sinh thái, để cho núi đồi càng trơ trọi xác sơ. Nhưng số gốc cây ấy mang về trồng tỷ lệ sống rất thấp, vô hình chung lại lại trở thành đống rác thải.

Khai thác sông biển bằng thuốc nổ, bằng hoá chất, bằng các loại lưới huỷ dệt, nhằm tận thu kiệt cùng tài nguyên, phải dẫn dắt nhau đi đánh bắt xa bờ, rủi ro không phải làm hiếm. Ở rất nhiều nơi, nhiều vùng miền trên đất nước, đồng bào các dân tộc có những phong tục đẹp về giữ gìn môi sinh, môi trường đó là tục lễ mở đóng cửa rừng, nhằm khai thác đúng chu kỳ, với mức vừa phải để sử dụng nhằm tạo sự hoà đồng với thiên nhiên.

Ở những nơi có khu rừng cấm không được khai thác, người nào bạo gan vào chặt cây bị phát hiện, thì chặt một phải trồng trả mười và bị phạt theo quy định của làng bản. những việc làm này rất có ý nghĩa trong bảo vệ thiên nhiên và môi trường sống. Nhưng những phong tục, luật tục đó chỉ là những điểm sáng đó đây, khó nhân ra được diện rộng. Còn tục thả phóng sinh đã được các bậc hiền triết đưa ra giáo dục nhân dân trả nợ cho thiên nhiên bằng câu chuyện mang màu sắc tâm linh, nhưng rất thiết thực mà nhà nhà, người người, thế hệ nọ, nối tiếp thế hệ kia thực hiện để bù đắp lại cho thiên nhiên. Đây là bài học thiết thực và rất có giá trị về nhân văn và nhận thức.

Còn hiện tại, mặc dù đã có rất nhiều kiến thức được giảng dạy ở mọi cấp học, xong việc bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi trường sống vẫn là vấn đề hết sức nan giải, đó đây vẫn nóng lên vấn đề khai thác rừng, săn bắn động vật hoang dã, săn tìm cá lạ ở biển khơi bằng khí Si-a-nua, mìn, lưới kích điện. Những hiện tượng này đã, đang và tiếp tục diễn ra khó đến hồi kết, nếu không có các biện pháp hữu hiệu bằng cơ chế, chính sách mạnh, trong nỗ lực đưa thiên nhiên trở lại nguyên trạng mong muốn.

Tục thả phóng sinh là một hành động hoàn toàn tự nguyện của mọi người, mọi nhà sau một năm mưu sinh vất vả, đáp lại với thiên nhiên, mẹ đất. Mỗi con người cụ thể cho đến cả nhân loại bao la đã, đang còn rất nặng nợ với thiên nhiên, khó bù đắp. Mỗi năm cả nước có hàng triệu con chim, hàng chục triệu con cá được trả về với thiên nhiên là hành động đẹp đẽ biết bao của dân gian nhân thế.

Các nhà khoa học đã cảnh báo lấy của thiên nhiên trong hiện tại, thì các thế hệ con cháu phải trả nợ. Nếu không trả được mà còn tiếp tục lấy đi thêm thì sự tận diệt sẽ chỉ còn là thời gian.

Nhân dịp ngày lễ tiễn Táo Quân về trời gắn với phong tục thả phóng sinh, mọi người, mọi nhà chung tay bù đắp lại cho thiên nhiên và môi trường sống của mỗi chúng ta. Hành động phóng sinh là việc nhỏ của mỗi nhà, tuy nhưng hết sức thiết thực trong giáo dục và thực hiện khẩu hiệu vì môi trường xanh-sạch-đẹp hiện nay.

Thân Văn Phương, Hoàng Thương